« 1 » ، كه تفسيرش گذشت . و در اين معنا است آيه اى ديگر كه مىفرمايد : « تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ . . . وَلَوْ شاءَ اللَّه مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَلكِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ » « 2 » . و كوتاه سخن اينكه : جمله * ( « الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ » ) * اعم از اهل كتاب است ، و بنا بر اين ، جمله * ( « وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ . . . » ) * شامل مشركين مىشود ، همانطور كه شامل اهل كتاب مىشود . * ( « وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّه مُخْلِصِينَ لَه الدِّينَ حُنَفاءَ . . . » ) * ضمير در جمله « امروا » به همان * ( الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ ) * بر مىگردد ، مىفرمايد : رسالت رسول اسلام ( ص ) و * ( « كُتُبٌ قَيِّمَةٌ » ) * كه در صحف وحى است اين كفار از اهل كتاب و مشركين را امر نمىكند مگر به عبادت خداى تعالى ، به قيد اخلاص در دين ، پس بايد كه چيزى را شريك او نگيرند . كلمه « حنفاء » حال است از ضمير جمع در « ليعبدوا » ، و اين كلمه جمع حنيف است ، كه از ماده حنف است كه به معناى متمايل شدن و انحراف از دو حالت افراط و تفريط به سوى حالت اعتدال است ، و خداى تعالى اسلام را بدين جهت دين حنيف خوانده كه خلق را دستور مىدهد به اينكه در تمامى امور حد وسط و حالت اعتدال را از دست ندهند ، و از انحراف به سوى افراط و تفريط بپرهيزند . و جمله * ( « وَيُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكاةَ » ) * از باب ذكر خاص بعد از عام ، و يا ذكر جزء بعد از كل است ، كه در مواردى صورت مىگيرد ، كه گوينده به آن فرد خاص عنايت بيشترى دارد ، در اينجا نيز خداى تعالى بعد از ذكر كلى عبادت ، نماز و زكات را ذكر كرد ، چون اين

--> ( 1 ) مردم قبل از بعثت انبياء همه يك جور بودند ، ( اختلاف شيرازه زندگيشان را گسيخت ) ، و لذا خداى تعالى پيامبران مبشر و منذر را مبعوث نموده ، با ايشان كتابهاى به حقى نازل كرد ، تا در بين مردم در آنچه اختلاف مىكردند داورى كند ، و اين امت واحده متفرق و دسته دسته نشدند مگر همانهايى كه كتاب برايشان نازل شد ، و مگر بعد از آنكه حجت برايشان تمام شد ، و اختلاف نكردند مگر به انگيزه دشمنى كه بين خود داشتند . سوره بقره ، آيه 213 . ( 2 ) اينها رسولان بودند كه ما بعضى را بر بعضى برترى داديم . . . و اگر خدا مىخواست مىتوانست كارى كند كه مردم بعد از انبيا و بعد از تماميت حجت بر آنان به جان هم نيفتند ، ولى اختلاف كردند ، بعضى ايمان آوردند و برخى كافر شدند . سوره بقره ، آيه 253 - 254 .